Jurrda Phailda Punjab

Tweet Share
Jaswant Zafar  |  September 1, 2014
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ‘ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਰਾਨੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਹਪਤ ਸਿੰਧੂ’ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਬੋਧੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਉੱਤਰਪਥ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ‘ਪੰਚਨਦ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ ਨੇ ਬਦਲ ਕੇ ‘ਪੰਜ-ਆਬ’ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਕੇਵਲ ਇਕ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਨਾਂ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ।ਹੁਣ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਅਣਗਿਣਤ ਪੰਜਾਬ ਹਨ।ਇਕ ਉਤਰ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਹੈ, ਦੂਸਰਾ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦਾ ਸਰਹੱਦੋਂ ਪਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਧਰਲੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਹਿਮਾਚਲ, ਜੰਮੂ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਹਨ। ਅੱਧੋਂ ਵੱਧ ਦਿੱਲੀ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਮੁੰਬਈ ਵਿਚ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਕੋਲਕਤੇ ਵਿਚ ਵੀ।ਦੂਸਰੇ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਖੇਤੀ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਆਬਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਗਏ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪੋ ਆਪਣਾ ਪੰਜਾਬ ਵਸਾ ਬੈਠੇ ਹਨ।ਇੰਗਲੈਂਡ, ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ, ਅਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਆਪੋ ਆਪਣਾ ਪੰਜਾਬ ਹੈ।ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਭਾਈਚਾਰਾ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਪਸਰਿਆ।

ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਜਾਂ ਪੰਜ ਦੁਆਬਾਂ ਵਾਲੇ ਖਿੱਤੇ ਵਿਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ, ਬੋਲੀਆਂ, ਸੁਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧੰਦਿਆਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਬਣਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਹੁਣ ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਖਿਲਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੋਲੀ, ਕੰਮਾਂ ਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ ਦੀ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਣੀ ਰਹੀ ਹੈ।ਹੁਣ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪੰਜਾਬਾਂ ਦੇ ਭੁਗੋਲਕ, ਸਮਾਜਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਹਾਲਤ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵੀ ਇਕ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਰੰਗ ਰੂਪ ਹਨ।ਪੋਠੋਹਾਰੀ, ਝਾਂਗੀ ਅਤੇ ਸਰਾਇਕੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਧਰਲੇ ਪਾਸੇ ਮਲਵਈ, ਡੋਗਰੀ, ਪਹਾੜੀ ਅਤੇ ਪੁਆਧੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਹਨ।ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਲਿਖਤ ਸਾਹਿਤ ਭਾਵ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹੋਈ।

ਪੰਜਾਬ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਖਿਲਰਨ ਬਿੰਦੂ ਹੈ।ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦਾ ਮੋਢੀ ਕਵੀ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਨਾਂ ਦੇ ਪੁਰਖੇ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਕਾਬਲ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਸੇ ਸਨ।ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਬਗਦਾਦ, ਕੰਧਾਰ, ਗਜ਼ਨੀ, ਖੁਰਾਸਾਨ, ਬੁਖਾਰਾ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਦੀ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੰਗਾਂ ਢੰਗਾਂ ਨੂੰ ਜਾਨਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਸਾਈਅਤ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਆਪ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਨਵੇਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਆਏ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਸੀ।ਉਹਨਾਂ ਪੰਜਾਬੋਂ ਬਾਹਰ ਚਾਰਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪੈਦਲ ਚਾਰ ਲੰਮੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ।ਇਹਨਾਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਹੋਈ।ਉਹ ਕੁਰਕਸ਼ੇਤਰ, ਹਰਿਦੁਆਰ, ਮਥਰਾ, ਬ੍ਰਿਦਾਬਨ, ਅਯੁਧਿਆ, ਬਨਾਰਸ, ਗਯਾ, ਢਾਕਾ, ਜਗਨ ਨਾਥ ਪੁਰੀ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਗਏ।ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਹੋਈ।ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਕਬੀਰ ਜੀ, ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ, ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ, ਜੈਦੇਵ ਜੀ, ਸੈਣ ਜੀ ਆਦਿ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ।ਦੂਸਰੀ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਅਤੇ ਪਾਂਡੀਚਰੀ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਲੰਕਾ ਤੱਕ ਗਏ।ਜੈਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਜੈਨੀ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਅਚਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਕੀਤੀ।ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ, ਤਰਲੋਚਨ ਜੀ ਅਤੇ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।ਤੀਸਰੀ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ ਪਾਕ ਪਟਨ ਤੋਂ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਦੀ ਬਾਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏੇ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹਿਮਾਲਾ ਪਰਬਤ ਵਿਚ ਵਿਚਰੇ ਅਤੇ ਜੰਮੂ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਗੜਵਾਲ, ਤਿੱਬਤ, ਭੂਟਾਨ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਗਏ।ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਗੋਸ਼ਟ ਹੋਈ।ਚੌਥੀ ਉਦਾਸੀ ਸਿੰਧ ਦੇ ਰਸਤਿਓਂ ਮੱਕੇ ਤੱਕ ਕੀਤੀ।ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਆਲਮਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੀਤਾ।ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਸਿੰਧ ਵਾਸੀ ਸਧਨਾ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਆਏ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਗਰੰਥ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਧੁਰ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਧੁਰ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਤੱਕ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਰਚੇ ਗਏ ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਮਿਲਣ ਬਿੰਦੂ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਗੁਰਮਤਿ ਜਾਂ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1699 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਥਾਪ ਕੇ ਖਾਸਲਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ।ਇਹਨਾਂ ਪੰਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਾਡੇ ਹੁਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਵਾਸੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਜਾਤਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵੱਖ ਵੱਖ ਬੋਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦੂਰ ਦੁਰਾਡੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ:

1. ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਲਹੌਰ ਦੇ ਖੱਤਰੀ
2. ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਮੇਰਠ ਦੇ ਜੱਟ
3. ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਜਗਨ ਨਾਥ ਪੁਰੀ ਦੇ ਝਿਉਰ
4. ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਛੀਂਬੇ
5. ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬਿਦਰ ਦੇ ਨਾਈ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨਤਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇਕ ਜੁੱਟ ਹੋ ਕੇ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ। ਹੁਣ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਬਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੇ ਸੂਚਕ ਹਨ।ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਜਾਂ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਪੰਜਾਬੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਜਾਬੀ ਚਿਤਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਮਨਜੀਤ ਬਾਵਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਸਤੀਸ਼ ਗੁਜਰਾਲ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸਿਧਾਰਥ ਦਿੱਲੀ ਜਾ ਵਸੇ। ਸ. ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਐਨ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਅੰਦਰੇਟੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ।ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖਿਲਰਨ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਉਘੜਵੀਂ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। 1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਫਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਲਾਹੌਰ ਸੀ। ਪਰ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਹੌਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਜਗਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇਧਰਲੇ ਸੈਂਕੜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬੰਬਈ ਜਾਣਾ ਪਿਆ ਜਿਥੇ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੀ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ ਛੋਹੀਆਂ।

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸਨ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਪਟਨੇ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਮਗਰਲੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਛੱਡ ਕੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਚਲੇ ਗਏ।ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਵੀ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ।ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਆਮਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੂਬੇ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰਾਜਿਆਂ ਜਾਂ ਸੂਬੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਨ।ਅੱਗੋਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਤੇ ਜਿਮੀਂਦਾਰ ਕਾਬਜ਼ ਸਨ।ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਡ ਭੰਨਵੀਂ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੇਟ ਭਰ ਰੋਟੀ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ।ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਹਲ ਵਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।ਜਮਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਾਵੀ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਆਜ਼ਾਦ ਕਿਸਾਨੀ ਦਾ ਠਾਠਾਂ ਮਾਰਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।ਨੀਵੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਜਾਤ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਬੰਦੇ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਵਿਚ ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਘਰ ਪਰਤਣ ਸਮੇਂ ਉਸ ਕੋਲ ਜ਼ਮੀਨ ਮਾਲਕੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਧਨੀ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸੁਆਗਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।ਬੰਦੇ ਬਹਾਦਰ ਵਲੋਂ ਜਾਤ ਪ੍ਰਥਾ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਉਠਾਏ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਕਸ਼ਤਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ।ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਚਲਦੇ ਜਾਤ ਅਧਾਰਤ ਕਿੱਤਿਆਂ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਘਟ ਗਈ ਸੀ।

ਸਿੰਧ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਖੁਦਾਈਆਂ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਥੋਂ ਦੇ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਦਰਾਵੜ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਦੇੜ ਕੇ ਆਰੀਅਨ ਲੋਕ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਏ।ਜਾਤ ਪ੍ਰਥਾ ਵੀ ਆਰੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੇਣ ਮੰਨੀ ਗਈ। ਪਰ ਨਵੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਲੋਕ ਵਸੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਜਾਤ ਪ੍ਰਥਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਹੈ।ਖੋਜਾਂ ਦਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਹੜੱਪਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਕਸਤ ਸ਼ਹਿਰ ਸਨ ਅਤੇ ਇਥੇ ‘ਅਮਰੀ’ ਨਾਂ ਦੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਸੀ।ਦਰਾਵੜ ਕਬੀਲੇ ਵੀ 2500 ਪੂਰਬ ਈਸਾ ਦੇ ਕਰੀਬ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਵਿਚ ਬਾਹਰੋਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੰਧ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਜੋਬਨ ‘ਤੇ ਸੀ।ਆਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਲੋਚਸਤਾਨ, ਇਰਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਨਸਲਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਵਸ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।ਆਰੀਆਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਇਥੇ ਸੀਥੀਆ ਨਸਲ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ‘ਚ ਵਸਦੇ ਸਨ ਜੋ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਉਤਰੀ ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ।ਇਹ ਜੰਗਜੂ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ ਲੋਕ ਸਨ।ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਤਾਤਾਰ, ਸਾਕਾ, ਤਕਸ਼ਕ, ਪਾਰਥੀਅਨ, ਹੂੰਣ ਆਦਿ।ਆਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹਰ ਬਾਹਰਲੀ ਨਸਲ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਿਵੇਂ ਮੇਡ, ਅਭੀਰ, ਮੁਗਲ ਆਦਿ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਅਨੇਕਾਂ ਨਸਲਾਂ, ਕਬੀਲਿਆਂ, ਜਾਤਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ, ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਲਗਤਾਰ ਅਨੇਕਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ‘ਚ ਫੈਲਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਹੁਣ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਕਾਰਖਾਨੇ, ਮਕਾਨ ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਫਾਈ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਰਾਜਾਂ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ, ਉੜੀਸਾ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਆਦਿ ਦੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਆਮਦ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਤਾਂਘਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਹੁਨਰਮੰਦਾਂ, ਦਸਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜਾਬ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਵਸਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਜੁੜ ਜੁੜ ਕੇ ਬਣਨਾ ਅਤੇ ਟੱਟ ਟੁੱਟ ਕੇ ਫੈਲਣਾ ਜਾਰੀ ਹੈ।

پراچین بھارتی ساہت وچ پنجاب نوں ‘سپت سندھو’ کیہا گیا ہے۔ ایرانی ساہت وچ اس نوں ‘ہپت سندھو’ کہہ کے بلایا گیا۔ بودھی ساہت وچ اس نوں ‘اترپتھ’ کیہا گیا ہے۔ویداں وچ اس لئی ‘پنچند’ شبد ورتیا گیا جس نوں امیر خسرو نے بدل کے ‘پنج-آبج’ کر دتا۔پہلاں پنجاب کیول اک علاقے دا ناں سی اتے پنجابی اس علاقے وچ وسن والے لوک۔ہن دنیاں وچ انگنت پنجاب ہن۔اک اتر پچھمی بھارت وچ پنجاب ہے، دوسرا اس دے نال لگدا سرحدوں پار پاکستان وچ ہے۔ ادھرلے پنجاب نال لگدے ہریانہ، راجستھان، ہماچل، جموں صوبیاں وچ پنجابی بولن والے علاقے وی پنجاب ہن۔ ادھوں ودھ دلی وی پنجاب ہے۔ پنجاب ممبئی وچ وی ہے تے کولکتے وچ وی۔دوسرے پرانتاں وچ کھیتی لئی زمیناں آباد کرن لئی گئے پنجابی آپو اپنا پنجاب وسا بیٹھے ہن۔انگلینڈ، امریکہ، کینیڈا، اسٹریلیا اتے ہور دیشاں وچ وسدے پنجابیاں دا آپو اپنا پنجاب ہے۔دنیاں دا ہور کوئی بھائی چارا شاید اس قدر نہیں پسریا۔

پنج دریاواں جاں پنج دواباں والے خطے وچ وکھ وکھ سمیاں تے وکھ وکھ کارناں کرکے وکھ وکھ تھاواں توں وکھ وکھ نسلاں، بولیاں، سبھاواں اتے دھندیاں والے لوکاں دے ملن نال پنجاب بندا رہا ہے۔ہن روزگار، وپار اتے ہور ادیشاں لئی پنجاب دنیاں دیاں ساریاں دشاواں ولّ کھلر رہا ہے۔ اس لئی بولی، کماں کاراں اتے رہن سہن دی ونّ سونتا ہمیشہ بنی رہی ہے۔ہن دے وکھ وکھ پنجاباں دے بھگولک، سماجک، آرتھک اتے راجسی حالت وکھو وکھرے ہن۔پنجاب دی بولی وی اک نہیں کہی جا سکدی۔ اس دے انیکاں رنگ روپ ہن۔پوٹھوہاری، جھانگی اتے سرائکی مکھ طور تے پاکستان والے پاسے رہِ گئیاں ہن۔ ادھرلے پاسے ملوئی، ڈوگری، پہاڑی اتے پوادھی پنجاب دیاں بولیاں ہن۔سنسار دے سبھ توں پرانے لکھت ساہت بھاوَ ویداں دی رچنا پنجاب وچ ہوئی۔

پنجاب بہت ساریاں چیزاں دا ملن اتے کھلرن بندو ہے۔صوفی سنت بابا فرید نوں پنجابی زبان دا موڈھی کوی منیاں جاندا ہے۔ پر اناں دے پرکھے بارہویں صدی دے پہلے ادھ وچ قابل توں آ کے پنجاب وسے سن۔جوانی وچ گیان حاصل کرن لئی اوہناں بغداد، قندھار، غزنی، خراسان، بکھارا اتے ترکی دی پیدل یاترا کیتی۔ اسلام دے سارے رنگاں ڈھنگاں نوں جانن دے نال نال اسائیئت بارے وی جانکاری پراپت کیتی۔اس پربھاو ادھین آپ پنجاب لئی نویں سندیش لے کے آئے۔

گورو نانک دا ٹکانا پنجاب دے کیندر وچ سی۔اوہناں پنجابوں باہر چاراں دشاواں وچ پیدل چار لمیاں یاتراواں کیتیاں۔ایہناں یاتراواں نوں اداسیاں کیہا جاندا ہے۔پہلی اداسی پورب دشا دی ہوئی۔اوہ کرکشیتر، ہردوار، متھرا، بردابن، ایدھیا، بنارس، گیا، ڈھاکا، جگن ناتھ پوری آدی تھاواں تے گئے۔ہندو دھرم دے مکھیاں اتے ودواناں نال وچار چرچہ ہوئی۔اس دوران اوہناں کبیر جی، رویداس جی، رامانند جی، جیدیو جی، سین جی آدی دی بانی اکٹھی کیتی۔دوسری اداسی دوران اوہ دکھن دشا ولّ راجستھان، گجرات، مہاراشٹر، آندھرا پردیش، تاملناڈو اتے پانڈیچری توں ہندے ہوئے لنکا تکّ گئے۔جین اتے بدھ دھرم دے کیندراں تے جا کے جینی اتے بودھی اچاریاں نال وارتالاپ کیتی۔اس دوران نامدیو جی، ترلوچن جی اتے پرمانند جی دی بانی پراپت کیتی۔تیسری اداسی دوران پاک پٹن توں بابا فرید دی بانی پراپت کردے ہوئیے اتر دشا وچ ہمالہ پربت وچ وچرے اتے جموں، کشمیر، گڑوال، تبت، بھوٹان اتے نیپال گئے۔اس دوران اوہناں دی سدھاں نال گوشٹ ہوئی۔چوتھی اداسی سندھ دے رستیوں مکے تکّ کیتی۔اسلام دے کیندراں تے گئے اتے اسلامی آلما نال وچار وٹاندرا کیتا۔اسے دوران سندھ واسی سدھنا جی دی بانی لے کے آئے۔اس طرحاں اکٹھی کیتی بانی نوں گورو ارجن دیوَ جی نے آدی گرنتھ وچ درج کرکے پرکاشت کیتا۔ گورو نانک نے بھارت دے دھر اتر اتے پورب توں لے کے ایشیا دے دھر دکھن اتے پچھم تکّ دے علاقیاں وچ جا کے اوہناں توں پہلیاں تنّ صدیاں دوران رچے گئے گرمتِ کاوَ اتے گیان نوں اکٹھا کرکے پنجاب نوں اس دا ملن بندو بنا دتا۔ اس طرحاں پنجاب گرمتِ جاں سکھی دے کیندر وجوں ستھاپت ہو گیا۔

پنجاب نوں خالصے دی جنم بھومی کیہا جاندا ہے۔گورو گوبند سنگھ جی نے 1699 دی وساکھی نوں پنجاب دی دھرتی تے انندپور صاحب وکھے پنج پیارے تھاپ کے کھاسلا پنتھ دی ساجنا کیتی۔ایہناں پنجاں وچوں کوئی وی ساڈے ہن والے پنجاب دا واسی نہیں سی۔ ایہہ سارے وکھ وکھ جاتاں نال سبندھت وکھ وکھ بولیاں والے دور دراڈے علاقیاں توں آئے سن:

1. بھائی دئیا سنگھ لاہور دے کھتری
2. بھائی دھرم سنگھ میرٹھ دے جٹّ
3. بھائی ہمت سنگھ جگن ناتھ پوری دے جھیور
4. بھائی موہکم سنگھ گجرات دے چھیمبے
5. بھائی صاحب سنگھ بدر دے نائی

اس طرحاں پنجاب توں دور دور تکّ پھیلی سکھی دی ونّ سونتا نے پنجاب وچ اک جٹّ ہو کے خالصے دا روپ دھاریا۔ ہن دنیاں دے ہر کونے وچ بنے گردوارے سکھی دے مادھئم راہیں دنیاں بھر وچ پنجاب دی حاضری دے سوچک ہن۔کئی کھیتراں وچ پنجابیاں نوں پرسدھی جاں کامیابی حاصل کرن لئی پنجابوں باہر جانا ہی پیندا ہے۔ مثال دے طور تے سنسار پرسدھ پنجابی چترکار شری منجیت باوا، شری ستیش گجرال اتے شری سدھارتھ دلی جا وسے۔ س. سوبھا سنگھ ہماچل دے این کیندر وچ اندریٹے رہن لگے۔پنجاب دے کھلرن دی اک ہور اگھڑویں اداہرن ہے۔ 1947 توں پہلاں اتری بھارت وچ فلم انڈسٹری دا کیندر لاہور سی۔ پر ونڈ توں بعد لاہور پاکستان وچ چلا گیا اتے فلم جگت نال جڑے ادھرلے سینکڑے پنجابی کلاکاراں نوں بمبئی جانا پیا جتھے اوہناں اپنی سفلتا اتے پرسدھی دیاں نویاں اچائیاں چھوہیاں۔

گورو گوبند سنگھ جی دا جنم اتے پالن-پوسن بہار دے شہر پٹنے وچ ہویا۔ مگرلے سمیں اوہ پنجاب چھڈّ کے دکھنی بھارت چلے گئے۔اوہناں دے آدیش تے پنجاب وچ وڈی کرانتی لیاؤن والے بندہ سنگھ بہادر وی دکھن بھارت توں آئے سن۔بندہ بہادر دی آمد توں پہلاں پنجاب مغل سامراج دے ادھین سی۔ پنجاب دے وکھ وکھ صوبے اتے ریاستاں وکھ وکھ راجیاں جاں صوبےداراں دے ادھین سن۔اگوں زمیناں دے وڈے وڈے ٹکڑیاں تے ذمیندار قابض سن۔کھیتاں وچ کم کرن والے کساناں نوں ہڈّ بھنویں محنت کرن دے باو جود پیٹ بھر روٹی نصیب نہیں سی ہندی۔بندہ سنگھ نے پنجاب دے اجیہے پربندھ نوں ختم کرکے زمیناں دی مالکی حل واہن والے کساناں دے ناں کر دتی۔جمنا توں لے کے راوی تکّ پنجاب آزاد کسانی دا ٹھاٹھاں ماردا سمندر بن گیا سی۔نیویں سمجھی جاندی جات دا ویکتی بندے بہادر دے سنگٹھن وچ خالی ہتھ شامل ہندا سی اتے گھر پرتن سمیں اس کول زمین مالکی دا پروانا ہندا سی اتے پرانے دھنی اس دا ہتھ بنھ کے سواگت کردے سن۔بندے بہادر ولوں جات پرتھا ختم کرن لئی اٹھائے قدماں نال شودراں لئی کشتری ہون دا رستہ کھلھیا۔پیڑھی در پیڑھی چلدے جات ادھارت کتیاں دی پابندی گھٹ گئی سی۔

سندھ گھاٹی دی سبھیتا نال سبندھت خدائیاں توں مگروں ایہہ سمجھیا جان لگا کہ اتھوں دے مول نواسی دراوڑ سن جہناں نوں کھدیڑ کے آریئن لوک قابض ہو گئے۔جات پرتھا وی آریئن لوکاں دی دین منی گئی۔ پر نویاں کھوجاں نال ایہہ پتہ لگا ہے کہ ایہناں دوہاں توں پہلاں پنجاب وچ دنیاں دیاں ہور بہت ساریاں تھاواں توں آ کے لوک وسے ہوئے سن اتے جات پرتھا وی بہت پہلاں دی ہے۔کھوجاں دسدیاں ہن کہ ہڑپا توں پہلاں وی اتھے بہت سارے وکست شہر سن اتے اتھے ‘امری’ ناں دی سبھیتا سی۔دراوڑ قبیلے وی 2500 پورب عیسیٰ دے قریب اس خطے وچ باہروں پرویش کیتے سن۔ اس سمیں سندھ گھاٹی دی سبھیتا جوبن ‘تے سی۔عاریاں توں پہلاں بلوچستان، ایران اتے ہور کئی تھاواں توں انیکاں نسلاں دے سموہ اتھے آ کے وس چکے سن۔عاریاں نے جدوں پنجاب تے حملہ کیتا تاں اتھے سیتھیا نسل دے لوک وی وڈی گنتی ‘چ وسدے سن جو ایشیا دے اتری بھاگاں توں آئے ہوئے سن۔ایہہ جنگجو اتے کرتی لوک سن۔ایہناں دیاں انیکاں شاکھاواں سن جویں تاتار، ساکہ، تکشک، پارتھیئن، ہونن آدی۔عاریاں توں بعد بھارت وچ پرویش کرن والی ہر باہرلی نسل نے اپنا پہلا قدم اس خطے وچ رکھیا جویں میڈ، ابھیر، مغل آدی۔اس طرحاں پنجاب انیکاں نسلاں، قبیلیاں، جاتاں، وشواساں، سنگھرشاں دے جوڑ نال بنیا ہے اتے لگتار انیکاں دشاواں ‘چ پھیلدا رہا ہے۔

ہن وی پنجاب کھیتی باڑی، کارخانے، مکان اساری اتے ہر طرحاں دی صفائی دے کماں لئی بھارت دے دوسرے راجاں اتر پردیش، بہار، اڑیسہ، مدھ پردیش آدی دے کرتیاں دی آمد لئی لگاتار تانگھدا رہندا ہے۔دوجے پاسے پنجاب دے کساناں، ہنرمنداں، دستکاراں اتے ودیارتھیاں دی وڈی گنتی پنجاب چھڈّ کے باہرلے دیشاں وچ جا وسن لئی اتاولی رہندی ہے۔پنجاب دا جڑ جڑ کے بننا اتے ٹٹّ ٹٹّ کے پھیلنا جاری ہے۔

Jaswant Zafar is a Punjabi poet based in Ludhiana. He can be reached at Facebook.

Mela Baba Bulleh Shah, 2014

Tweet Share
Sohail Abid  |  August 26, 2014

Pictures from Baba Bulleh Shah‘s death anniversary celebrations. Taken on the last day of the Urs—August 26, 2014—at his shrine in Kasur.

Bulleh Shah Urs 2014

Bulleh Shah Urs 2014

Read more »

Bulleh Shah Death Anniversary Celebrations, 2014

Tweet Share
Sohail Abid  |  August 23, 2014

Bulleh Shah’s death anniversary (called ‘urs’ which literally means wedding or union with the beloved) will be celebrated on August 24-25-26 (Sunday, Monday, Tuesday) this year at his shrine in Kasur. Apart from the 3-day festival which attracts a large number of devotees to the shrine, there are two programs that we want to notify you about.

1. Punjabi Khoj Garh, a Punjabi research institute located along a serene canal on the Lahore-Kasur road, will be hosting a Bulleh Shah seminar on Saturday, August 23 from 2pm onwards. Read more »

Folk Punjab Fund for Punjabi Books

Tweet Share
Sohail Abid  |  July 21, 2014

Folk Punjab Fund for Punjabi Books is our program to support Punjabi writers and publishing industry. Using the fund, we will purchase a modest number of award-winning Punjabi books every year and distribute them using different channels so that they reach a wider audience.

Although the state of Punjabi publishing in Pakistan is improving in some ways but we cannot call it satisfactory. There are a couple of active Punjabi publishers in Lahore, printing some 50 to 100 books every year. Sometimes they are in the position to offer a compensation to the author, but often the authors themselves have to bear the cost of getting the books published.

In other countries, and in ours too, the government (through relevant departments), purchases a sizable number of copies of new books for the community and college libraries. But since we have been made to believe that the Punjabi language is good for nothing, books published in Punjabi are seldom bought by officials making such decisions. Our program, we hope, will fill this gap.

The following is the list of books we have chosen for the inaugural year 2014. They were all awarded 1st, 2nd, or 3rd positions in this year’s Masud Khaddarposh Trust Awards.

POETRY:
Chup TooN Baad (Ali Babar)
Goongi Pukaar (Tufail Khalish)
Kandh AsmaanaN Teek (Bushra Naaz)
Main Chetar Nahi Chakhya (Khaqan Haider Ghazi)

FICTION:
Aaheen Da Balan (Naveed Anjum)
Glaleecha Unnan Wali (Zahid Hassan)
Kabootar, Banere, te Gallian (Zubair Ahmad)
Parchhaven (Sabir Ali Sabir)

We have already acquired 10 copies of each of these books, which is a small number but good enough to begin with. We will try to extend this to 100 copies in the coming years.

If you’d like to donate to the program, please contact us. All the donations will go towards acquiring more copies of the books or possibly expanding the range of books.

Love in the month of Harh

Tweet Share
Sohail Abid  |  July 12, 2014

Here in Lahore, we are, more than anything, waiting for the month of Harh to end and Sawan to begin. Counting days. Literally.

Anyway, since it’s still Harh, let us share a few lines from a Bulleh Shah poem about “love in the month of Harh”:

Hun kih karan jo aaya Harh
Tan vich ishq tapaya bhaar
Tere ishq ne ditta saar
Rowan akhian karan pukaar

Tere HavreeN!

P.S. We don’t know what does the last line mean. Help us in the comments!

Metaphysics of Punjabi Sufi Poetry

Tweet Share
Sohail Abid  |  June 22, 2014

Hast o Neest Hast-o-Neest Institute of Traditional Studies & Arts will be hosting a 2-day lecture series on Metaphysics of Punjabi Sufi Poetry by Dr. Shahzad Qaiser on June 26-27 in Lahore.

Hast-o-Neest is an initiative of Baytunur Trust for the research, study and promotion of traditional art, and culture. It aims to provide an introduction to and a greater understanding of traditional wisdom including sufi doctrine and method, traditional philosophy, metaphysics and cosmology, and allied arts as calligraphy and architecture.

Dr. Shahzad Qaiser has a doctorate in philosophy and is a recipient of President’s Award for Pride of Performance in Punjabi Literature. He has written several books on metaphysics and poetry including ‘Understanding Diwan-i-Farid’ and ‘Iqbal and Khawaja Ghulam Farid on Experiencing God’.

The lecture series or seminar will be held at the Hast-o-Neest premises 31-G, Gulberg II, Lahore from 5:30 to 8:00 PM. For registration, please send in your name, cell phone number, and email address to 0300 847 1855 or hast.o.neest@gmail.com.

Babu Rajab Ali

Tweet Share
Sohail Abid  |  June 17, 2014

One of you recently sent me a video of a folk group singing Babu Rajab Ali’s long poem, titled Aqal da Baag. It’s like his review of Punjab — people, food, customs, professions, districts, and what not. He summed up everything he could think of that was happening in Punjab.

A treasure of immense historical value, it’s sung in a very gripping way. Without instruments, the ups and downs of the their voices make up for the rhythm. Thank you so much, Tejpal.

Babu Rajab Ali I knew Rajab Ali, or Babuji as he was known, but hadn’t read or heard his poetry until now. A friend of mine, a fiction writer, grew up in the same region where Rajab Ali settled after partition. Babuji appears in a couple of his stories. Lost. As someone who’s present but absent. Like a new desi immigrant in the US. Reduced to zero.

Except that Babu Rajab Ali didn’t have a choice, neither did he leave East Punjab voluntarily, not could he go back. Unlike a US visa, you cannot undo a partition. He, they say, never came out of the past. How could he? The man, in 1940, quit a career in civil engineering for the love of Punjabi poetry!

Punjab’s partition didn’t just result in the death of our loved ones, it shattered many a souls too. Beyond repair.